سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
515
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
درجات عاليه بود . از جاه و رياست دور بود . مردم او را به تصوف و اخباريت نسبت مىدادند » . حكيم احد على يكتا ، در دستور الفصاحه ( ص 102 تأليف 1230 ه ق ) مىنويسد : « حضرت قبله و كعبهء دوجهان زبدهء علماى هندوستان ، مجتهد زمانه ، محدث يگانه ، مسيحاى وقت ، مخدومى و استادى جناب حكيم آقا محمد باقر صاحب غفر اللّه ذنوبه » . مير شير على افسوس شاگرد حكيم بود . محمد باقر دهلوى 1205 ه ق / 1790 م 1274 ه ق / 1857 م مولانا آقا محمد باقر از اولاد حضرت سلمان فارسى رضوان اللّه عليه و موطن اجدادش همدان بود . از ميان آنان مولانا محمد شكوه كه فردى عالم و مجتهد بود به دهلى آمد ( ر . ك : به محمد شكوه ) . نوهاش مولانا محمد اكبر نيز از علما به شمار مىرفت وى با يك زن ايرانىنژاد ازدواج كرد و مولانا محمد باقر متولد شد . محمد باقر نزد پدرش آخوند محمد اكبر و ميان عبد الرزاق تحصيل علم كرد و در سال 1825 م به كالج دهلى وارد شد و تحصيلات جديد را آغاز كرد . سپس در همان كالج از سال 1828 تا 1836 م به عنوان استاد زبان فارسى به تدريس پرداخت . خدمات او استاندار بريتانيا را تحت تأثير قرار داد و به او خلعت عطا كرد . سپس چارلز متكاف ، رئيس ماليات دهلى او را به سمت تحصيلدار مشغول به كار كرد و مدت شانزده سال در اين كار باقى ماند و چون فردى آزادمنش و طبعا از انگليسيها متنفر بود ، شغلش را ترك كرد . مولانا محمد باقر مراسم عزادارى و فعاليتهاى دينى را در دهلى شدت بخشيد و به ساختن و مرمت مساجد اقدام كرد و حسينيهاى ساخت كه از وسعت و اهميت بسيار برخوردار بود و شخصا در آنجا سخنرانى مىكرد و بيانش بسيار مؤثر بود و بين مسلمين اتحاد برقرار كرد و در اشاعهء دين همت گماشت و به انتشار روزنامهء مذهبى پرداخت . مولانا چاپخانهاى را از دكتر اسپرنگر خريدارى كرد و از سال 1836 م به انتشار روزنامه پرداخت . مولانا عليه انگليسيها مطلب مىنوشت . بهادر شاه وقتى فعاليتهاى مؤثر مولانا را ديد ، او را به سمت بازرس و سرپرست كنترل قيمتها و ناظر بازار تعيين كرد . وى رهبر جنگ آزادى 1857 م بود و در اين سمت خدمات ارزندهاى ارائه داد و همين خدمات سبب شد كه انگليسيها او را به جرم قيام متهم سازند ، در اين رابطه تيلر او را پناه داد و بنا به نوشتههاى او سرانجام مولانا را به قتل رساندند .